نظام اجتماعی قبیله ای و ثبات سیاسی در تركمنستان

بهروز قزل: در ترکمنستان، شاید تاکنون تمام پیش بینی های معطوف به ظهور خشونت و بی ثباتی سیاسی بسیار نامطمئن بوده است، لیکن این به معنای فقدان زمینه های آن نیست. علت های لازمه خشونت در جامعه ترکمن ها وجود دارد و گروه های اجتماعی نیز، دلایل کافی برای اعمال رفتارهای خشونت آمیز بر علیه نظام سیاسی حاکم و گروه های قبیله ای پشتیبان آن را دارا می باشند. حضور هر نوع محرکِ کامل کننده و مؤثر به عنوان علت تامه بروز این رفتار، می تواند این کشور را به کانون جدید خشونت و نزاع های گروهی در منطقه تبدیل کند.
 
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۱۸ آذر ۱۳۹۵ ساعت ۰۹:۱۵
 
نویسنده: بهروز قزل / دانشجوی دکترای مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دانشگاه تهران

ایراسساختار اجتماعی قبیله ای در جامعه ترکمن ها از ویژگی های منحصر به فرد و جالب توجهی برخوردار است. در طول تاریخ، قبایل و حتی طوایف ترکمن، همواره با هویت های متمایز از یکدیگر بازشناخته می شده اند؛ در عین حال، در مقاطعی نیز در برابر دشمن خارجی با هم متحد شده و هویت واحدی فراتر از چارچوب قبیله ای به نمایش گذاشته اند.
 
هویت های قبیله ای، گذشته و حال
تعداد قبایل ترکمن و جمعیت هر یک از آن ها در منابع تاریخی مختلف، متفاوت ذکر شده است (سومر، 1380). با این حال بیشتر صاحب نظران این حوزه، گزارش آرمینیوس وامبری که منطبق با روایت باستانی توغوز- اوغوز (نُه قبیله اغوز) نیز می باشد، به واقعیت نزدیک تر دانسته اند (گلی، 1366: 31). بر اساس متن سفرنامه این سیّاح (و زبان شناس) مجار، قبایل تاریخی شناخته شده ترکمن در قرن نوزدهم عبارت بوده اند از: تکه، یموت، ارساری، گوکلان، عالی ایلی، سالور، ساریق، چاودور و قره (وامبری، 1374: 393-384).

امروزه، تکه و یموت دو قبیله مطرح و پرجمعیت ترکمنستان است. البته سایر قبایل، مخصوصا ارساری ها و سالورها در قسمت های مختلف این جمهوری حضور کم و بیش منسجم خود را حفظ کرده اند، لیکن، ظرفیت های سیاسی آنان در مقایسه با آن دو قبیله بزرگ، چندان قابل توجه به نظر نمی رسد (روشندل و قلی پور، 1378: 141).

همان طور که ذکر آن گذشت، در سرزمین ترکمن ها، هر قبیله با تعلّق محلی و مکانی خاصی قابل شناسایی است. این پراکندگی ویژه جمعیت قبایل، تا به امروز نیز تداوم یافته است. استان آخال، محل سکونت تاریخی و مسکن فعلی طوایف تکه و استان بالکان،  محل تمرکز و اسکان طوایف یموت است.

پس از استقلال و در چارچوب برنامه های تبلیغاتی رسمی، قبیله گرایی طرد و بر هویت ملی قوم ترکمن تأکید بسیاری شد (Alpaslan, 2010: 53). تا جایی که نیازاف، در تریبون های رسمی و غیر رسمی، مکررا خود را فرزندی یتیم می خواند که در یتیم خانه و بدون تعلّقات قبیله- ای بزرگ شده است. در تبلیغات رسمی نظام سیاسی ترکمنستان، هر فرد ترکمن به خودی خود و بدون ملاحظات قبیله ای، ارزشمند و در موقعیتی برابر با افراد سایر قبایل معرفی می شد. در حالی که پیش از استقلال، به دلیل تعلق خاطر سرزمینی هر قبیله، رهبران حزبی محلی الزاما از افراد محلی همان قبیله انتخاب می شد، در ابتدای کار پس از استقلال و احتمالا متأثر از این فضای تبلیغاتی بوده است که تمامی قبایل به رهبری یک فرد از قبیله ای خاص (تکه) تمکین کرده و بحران نزاع های قبیله ای پیش بینی شده رخ نداد (روشندل و قلی پور، 1378: 141-140).

با وجود این، قضاوت براساس فضای رسمی این جمهوری، راه خطا را برای ناظران و پژوهشگران باز خواهد کرد. چرا که علی رغم این تبلیغات رسمی انبوه، شناسایی و تمایز شهروندان بر اساس هویت قبیله ای، چه از سوی مردم و چه از سوی دولت، کماکان ادامه دارد. مردم ترکمنستان، در برابر پرسش هایی در این باره، علاقه کمی برای صحبت و پاسخ گویی نشان می دهند ولی، تمرکز سکونت افراد یک قبیله یا طایفه ای خاص در بخش ویژه ای از شهرها، در کنار قرائن محسوسی از تفاوت در کیفیت تعاملات به نسبت تمایزات قبیله ای، نشان دهنده تداوم اهمیت و برجستگی این ویژگی اجتماعی است (Alpaslan, 2010: 52-57). در شهرها، تفکیک محله های مسکونی، بیشتر بر اساس قبیله و طایفه ساکنان بوده و روستاها نیز، هریک محل سکونت یک قبیله یا  طایفه خاصی از یک قبیله به شمار می رود.
 
تفاهم و تنازع نیروهای اجتماعی در جامعه ترکمن ها
پایتخت ترکمنستان در استان آخال، محل اسکان تاریخی قبیله تکه، واقع شده است. آخال، پرجمعیت ترین استان و نیز محل تمرکز امکانات رفاهی، اقتصادی و صنعتی مختلف است (دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1386: 8 و 10). نیازاف، علی رغم ادعای عدم وابستگی قبیله ای، یک تکه بود. بردی محمداف نیز از همین قبیله است. بیشتر معاونان رئیس جمهور و اکثریت اعضای کابینه نیز از افراد قبیله تکه هستند. رئیس مجلس، رؤسای نهادهای امنیتی و قضائی، به جز دفعات و مقاطعی محدود، همگی تکه بوده اند. تکه، پرجمعیت ترین قبیله ساکن در این کشور بوده و انحصار گردش نخبگان سیاسی ترکمنستان به اعضای این قبیله، به سهولت قابل تشخیص است (Horák, 2010: 36).

در غرب ترکمنستان و در مجاورت دریای خزر، استان بالکان قرار دارد. این استان را متعلق به قبیله یموت می دانند، زیرا تمرکز جمعیت یموت ها را در خود جای داده است. اهمیت و حساسیت این ویژگی استان بالکان زمانی وضحوح بیشتری می یابد که همجواری آن را با مناطق ترکمن نشین ایران، که آن ها نیز بیشتر یموت هستند، در نظر آوریم (Yilmaz, 2007: 202). این ویژگی ژئوپلیتیکی، مضاف بر شکاف هایی است که میان این منطقه و قبیله ساکن در آن، با سایر مناطق و قبایل ترکمنستان وجود دارد.
 
شکاف های اجتماعی پس از استقلال
امکان اختلاف در سطح رفاه و امکانات اجتماعی در مناطق مختلف هر کشوری، پدیده ای نو و در از ذهن نیست. لذا، در صورت انطباق این اختلاف با وجوه دیگر افتراق، می تواند زمینه بروز مسائل پیش بینی ناپذیری را فراهم آورد. به عبارت دیگر، نه صرفا وجود یک شکاف خاص، بلکه تراکم جوانب گوناگون شکاف ها است که بسترساز بحران تلقی خواهد شد. استان بالکان، از نظر اقتصادی با استان آخال متفاوت است و امکانات اقتصادی و توزیع منابع در آن ها با هم قابل مقایسه نیست. این موضوع، به رغم ظرفیت های بالقوه استان بالکان، اعم از واقع شدن تنها بندر تجاری (ترکمن باشی) در آن، منابع زیرزمینی منحصر به فرد، ذخیره های نفت خام و نیروی انسانی است (کازرونی، 1376: 202-196).

از نظر اجتماعی و فرهنگی، یموت های بالکان به شاعران و نخبگان خود مباهات می کنند و همواره خود را از نظر فرهنگ و ادب، برتر از تکه ها دانسته اند.

مرکز ثقل جنبش باسماچیان ترکمنستان، سرزمین هایی است که امروزه استان بالکان را شکل داده است. قربان محمد، معروف به جنید خان، یکی از سران مشایخ نقشبندی و از قبیله یموت بوده است (اعظمی راد، 1379: 25). یموت ها، به جنگاوری شهره بوده و بنا به گزارش سیاحان و تاریخ نویسان، به آزادگی خود افتخار می کرده اند و هیچ گاه مایل به پذیرش سیادت کس یا قبیله دیگری نبوده اند (وامبری، 1374: 397). بدین ترتیب در دوران پس از استقلال، افراد این قبیله، هر چند بر اثر تبلیغات نظام کمونیستی بسیاری از ویژگی های قبیله ای خود را از دست داده بودند، با نظام سیاسی مواجه شدند که از یک سو ادعای ملی گرایی ترکمنی می کرد و از سوی دیگر، سیادت سیاسی قبیله تکه را پیش می برد.

نظام سیاسی تحت رهبری نیازاف، توانست برخی از نخبگان برجسته یموت را در ساختار خود جذب کند. اما این روند نیز دیری نپایید و هیچ یک از این نخبگان، عمر سیاسی طولانی نداشتند. میل مشارکت خواهی و سهم خواهی سیاسی قبیله یموت، پاسخ رضایت بخشی از سوی ساختار قدرت ترکمنستان دریافت نکرده است.

شکی نیست که سیادت سیاسی قبیله تکه، با پشتیبانی افراد این قبیله پرجمعیت حمایت می شود. به همان نسبت، شکاف های میان ساختار قدرت و نیروی سیاسی سایر قبایل، عمیق تر عریض تر شده است. یکی از مظاهر این شکاف ها، ترکیب طیف مخالفان و اپوزیسیون سیاسی ترکمنستان است (Peyrouse, 2012: 78-84).
         
زمینه های اجتماعی خشونت و بی ثباتی سیاسی در ترکمنستان
ترکمنستان را دولتی با ساختار اقتصادی رانتیر (تحصیل دار) می دانند. درآمدهای ناشی از فروش منابع زیرزمینی به دولت ترکمنستان این اجازه را داد تا در برابر نا به سامانی های اقتصادی پس از استقلال، مقاومت بهتری نشان داده و نیز از عهده برآوردن حداقل مطالبات شهروندان خود برآید. درآمدهای رانتی، نیازاف را قادر کرد تا با صرف هزینه های گزاف، عشق آباد، پایتخت این کشور را به صورت شهری با چهره مدرن و معماری چشم نواز بازسازی کند (کسروی، 1391: 54-50). شهری که با سپری شدن زمانی اندک، تمام معابر و اماکن آن، محل استقرار تمثیل ها و مجسمه های «ترکمن باشی» شده بود. اما به رغم این نمایش باشکوه، عده ای بودند که همچنان در زیر معماری سفید رنگِ عشق آباد و در پس تمثیل های با شکوه رئیس جمهور در شهرهای مختلف ترکمنستان، حضور برجسته فقر، تبعیض و سرکوب را نظاره می کردند.

چنان که پیشتر ذکر آن گذشت، علی رغم قابلیت های مناسب، تفاوت های محسوسی میان استان تِکه نشین آخال و سایر استان ها، به ویژه استان غربی بالکان، از نظر رفاه و توزیع امکانات وجود دارد. این تفاوت، از نگاه یموت های ساکن در این استان، پیامد نگاه قبیله ای حکومت و سیادت سیاسی انحصاری تکه ها بر ترکمنستان است. بررسی جامعه شناختی مخالفان دولت نیز، معناداری رابطه بین خاستگاه قبیله ای و تعامل موافق یا مخالف نخبگان سیاسی با نظام حاکم در این کشور را نشان می دهد. بدین ترتیب به نظر می رسد، فقدان مکانیزم های مناسب برای پاسخ گویی به میل مشارکت خواهی قبایل و تصلّب سیاسی موجود در ترکمنستان (Kuru, 2002: 55)، زمینه شکنندگی ثبات و امنیت را در این جمهوری فراهم خواهد کرد.

مخالفان سیاسی ترکمنستان، با ویژگی تمایزات قبیله ای، تاکنون هم دست به تظاهرات خیابانی زده اند و هم به منظور حذف فیزیکی رئیس جمهور، برنامه ریزی و اقدام کرده اند. ناکامی این مخالفان در نیل به اهداف خود، نه بر اثر برطرف شدن زمینه های نارضایتی و نه نخبه گرایانه بودن این اعتراضات، بلکه به موجب توانمندی های دستگاه امنیتی این کشور رقم خورده است. توانمندی امنیتی که آن را، از یک سو میراث نظام کمونیستی و از سوی دیگر، متکی بر بُنیه مالی نظام حاکم دانسته اند (Bohr, 2008: 715).

در رابطه با وجه ارتباط این زمینه اجتماعی و بسترهای ظهور خشونت و بی ثباتی سیاسی، لازم است به دو جنبه مکمل برای بروز این نوع رفتار توجه شود. یک جنبه که بر علل لازمه وقوع خشونت در جوامع انسانی تأکید دارد و جنبه دیگر که، تام بودن این علت ها را محل توجه قرار می دهد. به عبارت دیگر، وقوع خشونت و بی ثباتی، الزاما مبتنی بر تراکم علت هایی است که وضعیتی سینرژیک (هم افزاینده) را منجر می شود و در این صورت، هیچ نیروی نمی تواند مانع ظهور منازعه و رفتارهای خشونت آمیز از سوی افراد یا گروه های انسانی شود. براین اساس است که مهار خشونت و منازعه، به نسبت سایر کنش های انسانی دشوارتر است و هم پیش بینی زمان و مکان وقوع آن، همواره با اطمینان کمتری همراه بوده است (Gokbunar, 2014, 230- 240). درک چیستی خشونت های گروهی و رفتارهای نزاع آمیز، از یک جهت مبتنی بر فهم ماهیت آن به مثابه کنشی اجتماعی است و از جهتی دیگر، بر فهم این رفتار به عنوان یک واکنش به محیط اجتماعی، استقرار خواهد داشت.

در ترکمنستان، شاید تاکنون تمام پیش بینی های معطوف به ظهور خشونت و بی ثباتی سیاسی بسیار نامطمئن بوده است، لیکن این به معنای فقدان زمینه های آن نیست. علت های لازمه خشونت در جامعه ترکمن ها وجود دارد و گروه های اجتماعی نیز، دلایل کافی برای اعمال رفتارهای خشونت آمیز بر علیه نظام سیاسی حاکم و گروه های قبیله ای پشتیبان آن را دارا می باشند. حضور هر نوع محرکِ کامل کننده و مؤثر به عنوان علت تامه بروز این رفتار، می تواند این کشور را به کانون جدید خشونت و نزاع های گروهی در منطقه تبدیل کند. محرک هایی که هم می تواند از درون این جامعه سرچشمه بگیرد و هم منشأیی خارج از ترکمنستان داشته باشد. علت های مکملی که هم می تواند در کسوت قومی و قبیله ای ظاهر شود و هم جامه فرقه و مذهب را به خود بپوشد.

http://www.iras.ir/fa/doc/note/2443

منبع : آسیا نیوز |بهروز قزل : نظام اجتماعی قبیله ای و ثبات سیاسی در تركمنستان
برچسب ها : قبیله ,سیاسی ,خشونت ,استان ,اجتماعی ,ترکمنستان ,نظام سیاسی ,جامعه ترکمن ,وجود دارد ,خشونت آمیز ,استان بالکان ,اعمال رفتارهای خشونت ,سیادت سیاسی